سیری از نظریه ها و مفاهیم به روایت عباس کاظمی


عباس کاظمی در کتاب «سفر نظریه ها» به بررسی انتقادی حیات نظریه های اجتماعی در فضای دانشگاهی و فکری ایران پرداخته است.

برای دسترسی سریعتر به اخبار داغ بازار کتاب اینستاگرام کامپرس را دنبال کنید. از جانب اینجا وارد شدن

به گزارش کماپپرس، کاظمی معتقد است که نظریه های اجتماعی در ایران فرامکانی، غیرزمینه ای و غیرتاریخی هستند. همانطور که از عنوان کتابش پیداست، کاظمی دیدگاه متفاوتی از نظریه های جامعه شناختی دارد. او به وابستگی نظریه به بسترهای اجتماعی و فرهنگی آن معتقد است و در این کتاب سعی دارد داستان سفر نظریه ها در زمان و مکان را بیان کند. نویسنده نه از نظریه های غربی انتقاد می کند و نه از آن دفاع می کند. در عوض، بر روش خلاقانه برخورد با این نظریه ها تأکید می کند.

کاظمی در مقدمه کتاب نگاهی انتقادی به زندگی نظریه های انتقادی در ایران دارد و معتقد است که این نظریه ها در جامعه ایران در حال «بی خاصیت» شدن هستند. از آنجایی که ایران به هدف نظریه ها توجه نمی کند، نظریه های انتقادی به نظر او جهانی، بی معنا، واحد و انتزاعی می شوند. و منظور از توانمندسازی همین است. در مقدمه نوشته او (من) آن را «نظریه انتقادی محافظه کاری در ایران» می نامم. زیرا در عمل نظریه را در جهت تقویت و بازتولید نظام مسلط قرار می دهد.

در فصل اول، نویسنده از استعاره سفر برای درک ساختار و حیات نظریه ها استفاده می کند. زیرا مسافر، به ویژه مسافری که به زیارت می رود، همیشه آماده تغییرات روحی و روانی است. این مسافران برای کشف تجربیات جدید سفر می کنند. عباس کاظمی می کوشد علاقه مندان به نظریه های اجتماعی را تشویق کند که به این نظریه ها به چشم یک زائر مسافر بنگرند و با نگاهی تفسیری و شهودی به نظریه ها بنگرند. به نظر او نباید به سادگی نظریه ها را تکرار کرد و مانند زائران آیینی اسیر آنها شد.

کاظمی معتقد است در ایران نظریه ها در حال کپی برداری و اقتباس هستند. وی در فصل دوم به فرآیندی به نام «فرسودگی» اشاره می‌کند و می‌نویسد: نظریه‌ها هم از بافت اصلی جامعه غربی و هم از بافت جامعه هدف تهی می‌شوند و در فضایی خلاء و انتزاعی قرار می‌گیرند و در نهایت به غیرزمان و بی‌زمان تبدیل می‌شوند. گزاره های غیر تاریخی او معتقد است که باید سفر نظریه ها از جامعه غربی به ایران را بررسی کرد. شاید مهم‌تر باشد که نگاهی به حضور نظریه‌ها و نحوه استفاده از آن‌ها داشته باشیم و بررسی کنیم که واقعاً چه نوع منطقی این نظریه را به ایران می‌آورد و چه کسی و چگونه آن را ترجمه می‌کند. برخی از نظریه ها، مانند حوزه عمومی هابرماس یا سرمایه اجتماعی بوردیو، می توانند مستقیماً با شرایط اجتماعی مرتبط باشند. البته نگارنده به این نکته اشاره می کند که «باید به یاد داشته باشیم که (در ایران) ارتباط بین نظریه و زمینه در حوزه فکری بیشتر به چشم می خورد تا در حوزه دانشگاهی».

دومین کلمه کلیدی کاظمی در این کتاب «نظریه پردازی» است; «نظریه‌پردازی به معنای نگاه مشتاقانه به نظریه‌های غربی است، آن‌گونه که ساخته شده‌اند و هستند، و نه آن‌گونه که در متن جامعه درک می‌شوند. اینکه دانش آموز ما (پروژه تحصیلی خود) را با تئوری شروع می کند و نه با تجربه زیسته خود یا سوالاتی که از دل جامعه برمی خیزد. فکر کنید که آخرین نظریه ها بهترین و کامل ترین هستند. نظریه پردازی این است که فکر کنیم تحقیق باید با یک نظریه خاص شروع شود و مهمتر از همه این است که فکر کنیم نظریه عینیت بخشیدن، ساختارشکنی، حوزه های عمومی، جوامع منضبط و مانند آن حقایقی هستند که در همه جا قابل اجرا هستند. نویسنده همچنان نظریه اجتماعی را «درکی سیستماتیک و انتزاعی از واقعیت و تجربه زیسته» می داند که «لزوماً از برخورد با این واقعیت ناشی می شود».

بچه های انقلابی – بچه های محافظه کار

کاظمی در فصل دوم کتاب که «ادوارد سعید و تئوری های سفر» نام دارد، اشاره ای جالب و جامع به داستان سفر تئوری جورج لوکاچ دارد. نظریه انتقادی لوکاچ حاصل تجربیات زندگی و مبارزه او در بوداپست، پاریس، لندن و در نهایت سفر به روسیه در کتاب «تاریخ و آگاهی طبقاتی» گردآوری و ارائه شد. این کتاب «واحد امیدهای مسیحایی برای نجات جامعه» بود. لوکاچ به‌عنوان یک انقلابی در آغاز قرن بیستم در مجارستان، به‌عنوان شرکت‌کننده در رویدادهای اجتماعی حضور داشت و کار او با کل فرآیند از خود بیگانگی، جدایی رادیکال سوژه و ابژه، و اتمیزه‌کردن زندگی انسانی مرتبط بود. تحت سرمایه داری… کتاب پر از تاریخ و آگاهی طبقاتی است. این رنج زندگی در یک جامعه سرکوبگر سرمایه داری است: شرایطی که در آن همه روابط انسانی به سمت کار بیگانه شده معطوف می شود و تجربه انسانی در شرایط کالایی تکه تکه و تکه تکه می شود. و هیچ افقی از تمامیت و وحدت در آن دیده نمی شود.

در ادامه این فصل، کاظمی به ادوارد سعید می‌پیوندد و توضیح می‌دهد که چگونه نظریه انقلابی لوکاچ در مورد لوسین گلدمن و ریموند ویلیامز راهی را آغاز می‌کند که در نهایت به نظریه آکادمیک و محافظه‌کار تبدیل می‌شود. البته تئوری لوکاچ سیر خود را در جهت دیگری ادامه می دهد. مسیری که فرانتس فانون و تئودور آدورنو هدایت می کنند. تئوری لوکاچ به خاطر این دو نفر انقلابی‌تر، پیروزمندانه‌تر و آتشین‌تر می‌شود. این دو سرنوشت متفاوت نظریه لوکاچ فرزندان متفاوتی را به وجود آورد. یکی بسیار انقلابی و آتشین است و دیگری بسیار صیقلی و دانشگاهی.

در این فصل، کاظمی به خوبی نشان می دهد که چگونه تئوری ها می توانند به مقاصد مختلف سفر کنند و با راهنمایان تورهای مختلف به سرنوشت های کاملاً متفاوتی برسند.

از نظریه تا مفهوم

کاظمی در فصل چهارم با عنوان «مفاهیم مسافر» به این نکته اشاره می کند که گاهی به جای اینکه یک نظریه به طور کامل سفر کند، بخشی از آن در قالب یک مفهوم سیر می کند. نویسنده از مایک بال نقل می کند که مفاهیم مانند “نظریه های مختصر” سفر می کنند. مفهوم سبک تر از تئوری است و با چمدان سبک تر سفر می کند. در ادامه به نمونه هایی از مفاهیم سفر به جامعه ایرانی مانند سرمایه اجتماعی یا جامعه مدنی اشاره می شود. کاظمی می نویسد: این مفاهیم در تقویت جریان اصلاح طلبی نقش عمده ای از لحاظ سیاسی اجتماعی داشت و برخی از این مفاهیم آنقدر تأثیرگذار بود که مشکوک به تبعات آشکار سیاسی می شد. از سوی دیگر در گسترش تشکل های مردم نهاد، تقویت شوراها و شوراهای شهر نیز همین مفاهیم اتخاذ شد.

کاظمی در پایان این فصل از نقل قولی از کوزالک استفاده می کند تا مخاطب را به رهاسازی مفاهیم از کلمات تشویق کند. مفاهیم قوی تر و هوشمندتر از کلمات هستند. آنها بیشتر به معنا اهمیت می دهند.

از جنوب به جنوب

فصل پنجم کتاب «سفر نظریه» به موضوعی می پردازد که کمتر در فضای نظری ایران مطرح شده است. تقسیم کار که در فضای نظریه های اجتماعی اتفاق افتاد. از این منظر، امپراتوری اندیشه های غربی در مرکز قرار می گیرد، در حالی که جوامع کمتر توسعه یافته یا در حال توسعه به حاشیه رانده می شوند. مواد خام برای نظریه پردازی توسط کارگران محلی از جوامع اطراف جمع آوری شده و به مرکز نظریه سازی ارسال می شود. این داده‌ها از کشورهای استعماری به دانشگاه‌ها، آزمایشگاه‌ها، موزه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی در کشورهای مرکز انتقال داده می‌شوند تا به تئوری تبدیل شوند. از این منظر، علوم اجتماعی نیز بخشی از اقتصاد جهانی و تقسیم مرکز – پیرامون است. نگارنده تاکید می کند که نظریه های انتقادی متفکرانی چون هابرماس و بوردیو نیز در این منظومه ایجاد شده است. کاظمی در ادامه به ضرورت استعمار زدایی از نظریه ها و مشکلات این پروژه به نقل از ریون کانل اشاره می کند.

توصیه های نهایی

کاظمی در فصل آخر کتاب سعی در دلداری نظریه پردازان دارد و ابراز امیدواری می کند که اساتید نظریه به جای ناراحتی سعی کنند با ایده کتاب درگیر شوند. او تاکید می کند که ایده سفر نظری را نباید با نظریه پردازی صرف با داده های جامعه داخلی یکی دانست. این ایده نیز نباید بهانه ای برای نفرت از نظریه های غربی شود. به گفته کاظمی، اگر محققان داخلی ایده سفر تئوری را بپذیرند، می‌توانند با شجاعت و خلاقیت بیشتری با نظریه‌های اجتماعی مقابله کرده و از آن استفاده کنند.

او مخاطبان خود را تشویق می‌کند که گفت‌وگوی میان رشته‌ای را بپذیرند و با نظریه‌ها و مفاهیم علوم دیگر – حتی علوم پایه – درگیر شوند.

عباس کاظمی که سابقه تدریس در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران را دارد، پیش از این کتاب های «جامعه شناسی فکری دینی در ایران»، «امور روزمره در جامعه پس از انقلاب»، «سرگردان و زندگی روزمره ایرانیان» را منتشر کرده است. ، “روایت در مورد کلاس درس”. دانشگاهی، «مطالعات فرهنگی دانشگاهی در ایران»، «دانشگاه از نردبان تا سایه بان»، «معیارهای دینداری در ایران» و «مطالعات فرهنگی، مصرف فرهنگی و زندگی روزمره در ایران»، هم اکنون عضو هیئت علمی دانشگاه است. پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.

«سفر نظریه ها» توسط انتشارات ایگار در تابستان ۱۴۰۱ در ۱۵۰ صفحه و در شمارگان ۱۰۰۰ نسخه منتشر شد. این کتاب با قیمت ۸۸ هزار تومان در اکثر کتابفروشی ها و سایت های فروش اینترنتی کتاب مانند شهر کتاب آنلاین و نهنگ موجود است.

انتهای پیام

در ارتباط با: سایت کتاب آنلاینانتشار اگرنهنگ

برای دسترسی سریعتر: